Vademecum Inwestora

Giełda papierów wartościowych to rynek, na którym na zlecenie posiadaczy rachunków inwestycyjnych dokonuje się transakcji kupna-sprzedaży akcji, obligacji (skarbowych i korporacyjnych), warrantów, opcji i certyfikatów inwestycyjnych. Jest to również „miejsce”, w którym odbywają się transakcje papierami wartościowymi zorganizowane w taki sposób, że przy kojarzeniu ofert sprzedaży i kupna wszyscy jej uczestnicy są równi i mają jednakowy dostęp do informacji. Giełda jest, więc formą rynku, a powszechnie stosowane stwierdzenie “instytucjonalna forma rynku kapitałowego”.

Obecnie Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie jest największą giełdą regionu Europy Środkowo-Wschodniej i organizuje obrót na jednym z najdynamiczniej rozwijających się rynków kapitałowych w Europie. GPW prowadzi rynek regulowany dla akcji oraz instrumentów pochodnych, a także alternatywny rynek akcji NewConnect dla spółek wzrostowych. GPW rozwija także Catalyst – rynek przeznaczony dla emitentów obligacji korporacyjnych i komunalnych oraz rynek energii.

Od 9 listopada 2010 r. GPW jest spółką publiczną notowaną na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Przedmiotem handlu na Giełdzie są papiery wartościowe: akcje, obligacje, prawa poboru, prawa do akcji, certyfikaty inwestycyjne oraz instrumenty pochodne: kontrakty terminowe, opcje, jednostki indeksowe, instrumenty strukturyzowane.

Akcje mogą być notowane na rynku podstawowym lub równoległym w zależności od spełnionych wymogów Regulaminu Giełdy. Obrót akcjami odbywa się w systemie ciągłym (od godz. 9.00 do 17.35) lub w systemie kursu jednolitego z dwoma fixingami (o 11.00 i o 15.00). Posiadacze akcji, czyli akcjonariusze są współwłaścicielami spółki. Kupując akcje inwestor uzyskuje pewien wpływ na to, jak spółka jest zarządzana oraz prawo do udziału w wypracowanym przez spółkę zysku. Akcje mogą być imienne lub na okaziciela, jednak tylko akcje na okaziciela mogą być przedmiotem obrotu giełdowego. Bardzo istotnym podziałem z punktu widzenia obrotu giełdowego jest podział na akcje w postaci fizycznej oraz akcje zdematerializowane. Przedmiotem obrotu na giełdzie mogą być tylko akcje nie mające postaci materialnej, istniejące wyłącznie w formie zapisu komputerowego.

Prawa do Akcji – PDA

Prawa do Akcji (PDA) są to instrumenty finansowe towarzyszące niektórym nowym emisjom akcji, które pozwalają na skrócenie czasu, jaki upływa od momentu zapisania się na akcje nowej emisji do ich pierwszego notowania na giełdzie. PDA mogą być przedmiotem obrotu już w kilka dni po przydziale akcji nowej emisji, a jeszcze przed ich zarejestrowaniem przez sąd. PDA jeszcze przed rozpoczęciem notowań nowych akcji na giełdzie umożliwiają wycofanie się z dokonanej inwestycji tym, którym przydzielono nowo-emitowane akcje, a jednocześnie umożliwia ich nabycie tym, którzy nie dokonali tego w publicznej subskrypcji.

Obligacje

Obligacje są to dłużne instrumenty finansowe, które mogą być emitowane przez państwo lub inne podmioty, na przykład spółki (obligacje korporacyjne), czy też jednostki samorządu terytorialnego (obligacje komunalne). Ten, kto emituje obligacje, zaciąga pożyczkę u kupującego (obligatariusza). Obligacje emitowane są na czas określony. Emitent zobowiązuje się do wykupienia obligacji, czyli spłaty uzyskanych środków po upływie tego czasu. Giełdowy obrót obligacjami odbywa się na rynku Catalyst. Rynek ten został uruchomiony we wrześniu 2009 r. w celu stworzenia w Polsce zorganizowanego i transparentnego rynku dla instrumentów dłużnych emitowanych przez firmy i samorządy. Catalyst jest platformą autoryzacji i obrotu wtórnego dla obligacji korporacyjnych, samorządowych, spółdzielczych, listów zastawnych i innych dłużnych instrumentów finansowych.

Warranty

Warranty są to instrumenty pochodne będące uproszczoną wersją opcji. Emitentami warrantów są najczęściej instytucje finansowe. Inwestor może nabyć warrant kupna lub sprzedaży, dzięki czemu zyskuje prawo (ale nie obowiązek) odpowiednio kupna lub sprzedaży instrumentu bazowego po z góry określonej cenie wykonania i w określonym terminie, przy czym dla warrantów notowanych na giełdzie dostawę na ogół zastępuje rozliczenie pieniężne. Inwestor może sprzedać warrant na giełdzie przed terminem jego wygaśnięcia warrantu.

W obrocie giełdowym znajdują się kontrakty terminowe na indeksy WIG20 i mWIG40, na waluty oraz na akcje 23 spółek. Giełda, jako organizator obrotu kontraktami opracowuje standard kontraktu, czyli szczegółową charakterystykę kontraktu. Procedury rozliczania, ewidencjonowania oraz wysokość depozytu zabezpieczającego określa Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych pełniący rolę izby rozliczeniowej. Handel kontraktami terminowymi odbywa się w systemie notowań ciągłych w godz. 8.30 – 17.35. Na otwarcie i zamknięcie notowań odbywa się fixing, podobnie jak w przypadku innych instrumentów notowanych w systemie ciągłym.

Opcje

Opcje są to instrumenty pochodne, których wartość uzależniona jest od wartości instrumentów bazowych (np. walut, indeksów giełdowych, akcji). Opcje dają ich nabywcy prawo, ale nie obowiązek, do kupna (opcja typu call) lub sprzedaży (opcja typu put) określonych instrumentów bazowych, po określonej cenie, w określonym czasie lub dokonania odpowiedniego rozliczenia finansowego. Jednocześnie druga strona transakcji (wystawca opcji) ma obowiązek sprzedaży (opcja typu call) lub kupna (opcja typu put) określonych instrumentów bazowych, po określonej cenie, w określonym czasie lub dokonania odpowiedniego rozliczenia finansowego.

Prawo poboru

Prawo poboru jest to prawo dotychczasowych akcjonariuszy oznaczające przywilej pierwszeństwa przy zakupie akcji nowych emisji. Prawo to jest o tyle istotne, że w przypadku objęcia takiej emisji przez nowy krąg akcjonariuszy nastąpiłoby tzw. rozwodnienie kapitału, czyli procentowe zmniejszenie udziału dotychczasowych akcjonariuszy w stosunku do całkowitej sumy kapitału akcyjnego. Korzystając z prawa poboru mają oni możliwość zachowania dotychczasowego udziału w spółce akcyjnej.

Jednostki indeksowe

Jednostki indeksowe są to instrumenty finansowe, których cena odzwierciedla zmiany wartości danego indeksu giełdowego. Instrument ten umożliwia inwestycję równoważną nabyciu całego portfela danego indeksu bez konieczności zakupu poszczególnych akcji wchodzących w skład tego indeksu. Na warszawskiej giełdzie notowane są jednostki indeksowe MiniWIG20, które odzwierciedlają zmiany indeksu WIG20, w skład którego wchodzi dwadzieścia największych i najbardziej płynnych spółek giełdowych.

Certyfikaty inwestycyjne

Certyfikaty inwestycyjne są to papiery wartościowe emitowane przez zamknięte fundusze inwestycyjne. Certyfikat inwestycyjny odzwierciedla udział inwestora w masie majątkowej danego funduszu inwestycyjnego. Tak jak inne papiery wartościowe notowane na giełdzie certyfikaty inwestycyjne podlegają codziennej wycenie rynkowej na sesjach giełdowych. Emitent cyklicznie dokonuje wyceny certyfikatów opartej na wycenie majątku wchodzącego w skład funduszu. Celem funduszy inwestycyjnych jest jak najkorzystniejsze lokowanie/inwestowanie środków wpłaconych przez uczestników funduszu. Za zarządzanie majątkiem funduszy odpowiadają wyspecjalizowane podmioty – towarzystwa funduszy inwestycyjnych.

Produkty strukturyzowane

Produkty strukturyzowane są to instrumenty finansowe, których cena jest uzależniona od wartości określonego wskaźnika rynkowego (np. kursu akcji lub koszyków akcji, wartości indeksów giełdowych, kursów walut). Są emitowane przez instytucje finansowe, najczęściej banki lub domy maklerskie. Emitent produktu strukturyzowanego zobowiązuje się w stosunku do nabywcy (inwestora), że w terminie wykupu instrumentu wypłaci mu kwotę rozliczenia kalkulowaną wg określonego wzoru. Formuła określająca zasady wypłaty ułatwia posiadaczom takich instrumentów śledzenie bieżącej wartości danego instrumentu. Forma prawna produktu ustrukturyzowanego może być różna – np. może to być obligacja, certyfikat, warrant.

W zależności od poziomu ryzyka możemy wyróżnić dwa podstawowe rodzaje produktów strukturyzowanych:

  • produkty gwarantujące ochronę kapitału
    (dają inwestorowi określony udział w zyskach, jakie generuje wbudowany w produkt wskaźnik rynkowy i jednocześnie pełną lub częściową gwarancję zwrotu zainwestowanego kapitału – najczęściej w terminie wykupu)
  • produkty nie gwarantujące ochrony kapitału
    – instrumenty bardziej ryzykowne, gdyż większy jest udział inwestora zarówno w zyskach, jak i w stratach generowanych przez wskaźnik rynkowy.